pajmo_by

Выкладаю фрагмент пераклада ўводзінаў да кнігі. Пераклад зроблены з ангельскае версіі з пэўымі карэкцыямі водле чэшскага выдання кнігі. Буду рады падказкам і канструктыўнае крытыцы. Асабліва, што тычыцца перакладаў паасобных тэрмінаў.

Ніжэй тэкст і скан арыгіналу:


( Read more... )

14 снежня (серада) а 18.00 адбудзецца чарговае паседжанне тэрміналагічнай нарады па ўдакладненню правілаў адаптацыі імёнаў уласных з сучасных рамана-германскіх моваў, перадусім французскай, нямецкай і ангельскай. Гаворка пойдзе пра існыя тэндэнцыі, асноўныя прынцыпы адаптацыі і найбольш перспектыўныя развязанні. Дыскусія адбудзецца водле падрыхтаванага спісу імёнаў для адаптацыі на матэрыяле існых перакладаў.

Хто мае цікавасць наведаць мерапрыемства, калі ласка, зарэгіструйцеся па адрасе, каб даведацца наконт месца правядзення: barkouski@prastora.org

Сябры і калегі, прапаную да абмеркавання некалькі пазіцыяй, якія выклікалі ў мяне складанасці, і таксама некаторыя, што складанасцяў не выклікалі, але ўсё адно хацелася б пачуць вашую думку.

Пачну з найбольш відавочных (для мяне) момантаў - тэрміны, якія тэарэтычна могуць існаваць у беларускай калькамі ці нават фактычна транслітамі, а могуць і абеларушчвацца. Прашу пра дапамогу і парады, калі ўжо існуюць беларускія тэрміны ў навуковым ужытку, як, напрыклад, тэалогія - багаслоўе, альбо не існуюць, а варта, каб існавалі.

1.

Teodycea

Тэадыцэя

2.

Chilijalistyczna wizja

Хіліялістычная візія

3.

deifikacja

Абагаўленне, дэіфікацыя

4.

Antagonizm

Антаганізм

5.

Preteologiczny

Перадтэалагічны

6.

Determinacja, determinizm

Дэтэрмінацыя, дэтэрмінізм Абумоўленасць, Абумоўленне, Гістарычная абумоўленасць, знешняя абумоўленасць, Пытанне пра абумоўленне ? (дэтэрмінізм) і адказнасць

7.

Soteriologia pelagiańska

Пелагіянская сатэрыялогія

8.

Dezawuowanie

Дэзавуяванне

9-10

immanentny	іманентны
rzeczywistość transcendentna	трансцэндэнтнае

11

Sąd Ostateczny

Страшны Суд, Апошні Суд

Далей прапаную тэрміны і выразы, якія выклікалі ў мяне больш складанасцяў і сумневаў:
12

zbawienie

Збавенне, збаўленне?

13

Odkupienie

Збавення, збаўлення, выкуплення, адпушчэння??

14

świat nadprzyrodzony

вышэйшага/надпрыроднага свету

15

penitent

?? (асоба ў каталіцкім касцёле (хрысціянстве), якая прыступае да споведзі, спавядаецца, раскайваецца, знаходзіцца пад эпіцім’яй),

...ojcowie, którzy by upowszechnili ów wynalazek wśród swoich penitentów...
16

Doczesność

Тленнасць Часовасць

17

Skończoność człowieka

Смяротнасць чалавека

18

Zabieg wartościujący

Ацэнка, ацэньванне, схема ацэнкі, працэдура ацэнкі

19

Perspektywa uwieńczenia zaspokającego

Перспектыва суцяшальнага/заспакойваючага :( ўвянчання

20

Wartości ostateczne

Канчатковыя каштоўнасці

21

Racje powszechne

Усеагульныя (агульнапрынятыя?) праўды (сэнсы, рацыі)

22

Przypadłości

Выпадковая рыса, неспецыфічная рыса, неістотная рыса, выпадковасць?

акциденция

Акциде́нція

Případek

Accident

лат. accidens

23

Problem natury i łaski

Праблема прыроды і ласкі

24

Łaska nieodparta

Усеадольная ласка

25

Materia istotna

Падставовая матэрыя (унутраная сутнасць?!)

...mają charakter uporczywie trwały co do swej materii istotnej...
26

(Własne) unicestwienie

(Уласнае) знікненне (уласная згніба – Байкоў-Некрашэвіч!)

уничижение

27

Wcielenie

Уцяленне (увасабленне)

28

Objawienie

Адкрыццё

29

...nadają ów charakter treściom wrażeniowym, będą świat konstruować  wyłącznie z treści wrażeniowych

…надзяляе такімі рысамі веды, што грунтуюцца на ўяўленні, будуць канструяваць свет выключна з ведаў, заснаваных на ўяўленні.

30-31

…stwierdzenie, że ostateczne dane mogą mieć tylko charakter immanentny, natomiast rzeczywistość transcendentna zostaje opatrzona, jak mówił Husserl, „wskażnikiem zerowości teoriopoznawczej”

сцвярджэнне, што фундаментальныя веды могуць мець толькі іманентны характар, а трансцэндэнтнае, паводле Гусэрля, павінна быць пазначана “індэксам пазнаўча-тэарэтычнага абнулення індэксам тэарэтычна-пазнавальнай нулёвасці (upd) (Nullitat)”,

апошняе - увогуле не да канца разумею, што маецца на ўвазе ў словах Гусэрля... Гугль дапамог знайсці толькі Nullitat як абнуленне (zerowość).

Буду ўдзячная за парады!

Выкладваю тут на абмеркаванне некаторыя тэрміны з прац Лешака Калакоўскага, мой варыянт перакладу якіх на беларускую мову мне падаецца далёка не ідэальным.

uwarstwienie (podział społeczeństwa na warstwy oraz grupy społeczne, środowiskowe itp.) - стратыфікацыя (па-ангельску - stratification, lamination, па-руску можна перакласці як расслоение)
eksterminacja (wyniszczenie lub masowa zagłada określonych grup ludności z powodow politycznych lub religijnych) - вынішчэнне
redukcja (zmniejszenie rozmiarow, liczby lub ilości czegoś) - змяншэнне (ці можа ўсё ж уводзіць слова рэдукцыя?)
upaństwowienie (przejęcie przez państwo praw własności ziemi i kapitału na podstawie odrębnego aktu prawnego) - адзяржаўленне (ці ўсё ж нацыяналізацыя?)
rzeznia - разня (нешта мне гэта слова "рэжа" вуха, а чым замяніць, не ведаю)
warcholstwo (warchoł «osoba wywołująca kłótnie i zamęt swoją samowolą») - я выкарыстоўваў досыць рэдкае слова "зваднасць", але ў якасці альтэрнатыўнага варыянту можна прапанаваць "самавольства" (у рускай мове ёсць такі варыянт як "склочность")
bierzmowanie - памазанне (ці ўсёж сабораванне), я навогул вельмі цьмяна ўяўляю, што гэта такое
aberracja (nieprawidłowość) - аберацыя (але можа лепш адхіленне?)
wyjasnienie (uwagi wyjaśniające rzecz niezrozumiałą», «usprawiedliwienie, umotywowanie czegoś») - я перакладаў як "вытлумачэнне", але можа проста тлумачэнне?
arbitralny («narzucany komuś w sposób niedopuszczający sprzeciwu», «bezwzględnie narzucający komuś swoje zdanie») - пераклаў як арбітральны, але шукаю лепшага адпаведніка
selekcja (dobór osób lub rzeczy przez eliminację tych, które nie spełniają określonych warunków) - пераклаў як селекцыя, але можа лепш адбор?
teodyceja - тэадыцэя (хоць можна і перакласці літаральна, як "богаапраўданне")
cnoty - цноты альбо дабрадзейнасці?
scyjentyzm - у галаву прыходзіць толькі монстр "сцентызму"
і асаблівая праблема паўстала пры перакладзе прыметніка wolnościowy - ён можа адсылаць да барацьбы за вольнасць ці да шляхецкіх вольнасцей, і я ламаю галаву, як лепшым чынам яго перакласці...

Буду шчыра ўдзячны за дапамогу і парады.

Выкладваю тут таксама і свой варыянт перакладу Калакоўскага.

Мы паўторым тое, пра што шмат хто пісаў, але мы не надта гэтага саромеемся, паколькі з такіх паўтораў галоўным чынам і складаецца клопат пра польскую справу. Гэтую назву (але не змест) мы запазычылі ў адной тоўстай кніжкі, пра якую зараз ніхто і не памятае.
Што палякі – гэта выдатная і смелая нацыя, поўная адвагі і талентаў, здольная да надзвычайных дасягненняў, але ў выніку знешніх гістарычных бедаў прыгнечаная і пакрыўджаная лёсам – гэта самая трывалая аксіёма, якая кіруе не толькі польскай думкай, але і агульным пачуццём польскасці ўжо два стагоддзі, і нікуды не знікае. Кажу тут, што “не толькі ў польскай думцы”, паколькі з-за высмейвання гэтай аксіёмы скептыкамі мы ўжо не выказваем яе наўпрост, але хутчэй песцім яе ў сэрцы як крыніцу, з якой паўстаюць нашы надзвычайныя адказы на чарговыя выбрыкі гісторыі, і якой, як мы лічым, жывіцца наша нацыянальная годнасць. Але смутная гэта вера ў сябе, паколькі менш яна служыць таму, каб замацоўваць у нас пачуцце нацыянальнай самасвядомасці, а больш служыць таму, каб апраўдваць ляноту і ўласнае бяссілле, ды без меры ўсю віну ўскладаць на “гісторыю”, як быццам “гісторыя” з’яўляецца боскай самаўпраўнасцю, а не справай нашых рук. З дзяцінства мы ведаем гісторыю гвалту, нападаў, падзелаў, акупацыі, нікчэмнасці ворагаў і здрады саюзнікаў, і ахвотна ўзгадваем праклён “геаграфіі”, так ахвотна, што “геаграфія” разам з “гісторыяй” становіцца галоўным д’яблам нашага лёсу, хоць геаграфія таксама ствараецца людзьмі, як і іх гісторыя, альбо хутчэй проста з’яўляецца часткай гісторыі.
Нехта скажа, што гэта няпраўда, быццам мы бесперастанку ўпіваліся і цешыліся ўласнымі перавагамі, бо кожны з нас са школьнага навучання ведае легіён тых мужоў, якія вякамі горача таўравалі так званыя нацыянальныя заганы, і якія ў кожным пакаленні, і зараз таксама, маюць сваіх наступцаў. Але справа ў тым, што са знеслаўлення “нацыянальных заганаў” лёгка зварыць кашу, але надта з яе не наясіся. Бо хто не будзе апладзіраваць, калі яму скажуць, што трэба змагацца са зваднасцю і самаўпраўнасцю, крадзяжамі і зайздрасцю, бязладзіцай і някемлівасцю? Калі мы зробім каталог “нацыянальных заганаў” – пры гэтым не трэба забывацца на пералік “нацыянальных перавагаў” – то кожны з ім пагодзіцца. Іншая справа, калі мы скажам, што ў сваім становішчы мы самі вінаватыя. “Што гэта значыць? – адкажа амаль кожны. – Ці ж мы маглі ў верасні 1939 года перамагчы Гітлера, які пагадніўся са Сталіным? Альбо ці ж маглі бы пазбегнуць падзелу Еўропы згодна з парадкам, які аформілі ў Ялце?” Але ж гэта здрадніцкія пытанні, якія хаваюць сутнасныя пытанні пад уяўнымі ісцінамі і звычайна служаць апраўдванню нашай практычнай згоды на сучасны ўціск - як справу, ад нас незалежную, і дадзеную “гісторыяй” як аб’ектыўны факт - тут горы, а там мора. Нас усіх вучылі пра спрэчкі ў XIX стагоддзі на тэму “прычын упадку Польшчы”, мы ведаем тое-сёе пра Лелявеля і Бабжыньскага , пра Смаленьскага і Сьвентахоўскага . Якія б не называлі прычыны, але ніхто не спрачаўся з тым, што ўтрымоўваліся яны ў польскіх інстытутах, якія стварыў сам польскі народ. Але ж тут узнікае пытанне: ці адказваем мы за сваіх продкаў, ці можам мы штосьці зрабіць, каб не было так, як у выніку сталася, ці можам мы пазбегнуць сітуацыі, у якой мы апынуліся зараз і ў якой нас пакінула “гісторыя”?
Вось тут мы сутыкаемся з дзіўным становішчам. У некаторым сэнсе мы адказваем за сваіх продкаў. Калі мы верым у тое, што нацыя з’яўляецца жывой рэальнасцю і перахоўвае працягласць свайго існавання, то адначасова мы мусім верыць, што сучасная нацыя так жа сама адказвае за сваё мінулае, як і асобны індывід таксама адказвае за сваё мінулае. Гэта значыць, ён мусіць клапаціцца пра сплату сёння ўчорашніх пазыкаў, бо гэта яго ўласныя пазыкі, а не зробленыя “гісторыяй”, то бок Нікім. Падобная сітуацыя з першародным грахом, які перадаецца ня толькі ад бацькі да сына, але ад пакалення бацькоў да пакалення сыноў.
Тут паўстаюць два пытанні. Першае, чаму мы павінны верыць у нацыянальны першародны грэх, у перайманне віны ў нацыянальным масштабе? І другое, калі мы ў гэта верым – то што з гэтага вынікае на практыцы?
На першае пытанне можна адказаць такім чынам. З пункту гледжання рацыянальнага ўспрыняцця свету кожная нацыя ўзнікае выпадкова, і мы не ведаем ніякіх вышэйшых правілаў, якія б загадвалі яе існаваннем. Але таксама і чалавецтва ўзнікае выпадкова, тое ж датычыць і асобных індывідаў. З выключна рацыянальнага пункту гледжання немагчыма таму сказаць, што чалавецтва “заслугоўвае” існавання, падобна як і нацыя, падобна як і асобны чалавек. Аднак мы не маем іншай апоры для ўсіх нашых практычных распачынанняў апроч веры, што чалавецтва – гэта каштоўнасць, як каштоўнасцю з’яўляюцца нацыя і асобнае жыццё. Няма асаблівага сэнсу ў пошуках абгрунтавання гэтай веры, паколькі наперад вядома, што абгрунтаваць яе можна толькі з практычных пазіцый, бо без яе мы не можам жыць, паколькі наша існаванне – як чалавецтва, як нацыі, як асобаў – ад пачатку дадзенае з гэтай верай. Але верыць, што нацыянальная супольнасць вартая абароны і жыцця, гэта значыць верыць, што нацыя доўжыцца ў часе, і будучыня яе ў кожную хвіліну знаходзіццца ў стане няпэўнасці і ваганняў. А мінулае нельга разглядаць як просценькую песенку на магнітафоннай ленце, мінулае існуе толькі ў той ступені, наколькі яно ўтварае рухомую маёмасць, ды бесперапынна суіснуе з сучасным момантам, і толькі праз сучаснасць мінулае набывае свой сэнс.
На другое пытанне адказаць цяжэй, а менавіта яно з’яўляецца найважнейшым. Калі нацыя з’яўляецца актыўнай супольнасцю культуры, значыць яна жыве толькі тады, калі з’яўляецца суб’ектам гэтага жыцця, ці адказвае за сябе. Тады найбольш паспяховы спосаб знішчэння нацыі – гэта пазбаўленне таго самага пачуцця адказнасці, навязванне веры ў тое, што толькі ў выніку ўласнага бяссілля альбо няспеласці, альбо знешніх абставін, нацыя вымушана жыць так, як кажуць іншыя. Нацыя, якая паверыць, што яна цалкам пазбаўленая маральнай свабоды, страціць усялякую надзею на сваё аднаўленне. Вязень, які лічыць, што не мае ніякай ступені свабоды, робіцца даносчыкам альбо правакатарам, калі яго пра гэта папросяць: няверы ва ўласную свабоду дастаткова, каб пераўтварэнне ў падлу стала канчатковым.
У барацьбе з такой духоўнай карозіяй складаецца польская справа. Падобная сучасная карозія – гэта саветызацыя Польшчы, якая зусім не засноўваецца на ідэалагічнай індактрынацыі. Гэтая апошняя заўвага вельмі істотная. Саветызацыя можа выдатна развівацца і кіраваць там, дзе ніхто ў савецкую ідэалогію не верыць. У адрозненне ад нядаўніх часоў, кіраўнічая дактрына не вымагае поўнай веры, адданасці, прыхільнікаў і фанатыкаў. Наадварот, саветызм паспяхова размывае нацыянальны грунт там, дзе навогул ніхто не ўспрымае ідэалогію саветызму ўсур’ёз і дзе за дзівака прыймаецца той, хто штодзённыя меркаванні гэтай ідэалогіі, выкладзеныя ў газетах, выдаваў бы за ўласныя перакананні ў прыватных размовах. Саветызм уласна і будуецца як сітуацыя, у якой усе ведаюць, што нішто не ёсць і не можа быць “папраўдзе” ў публічнай мове, што ўсе словы страцілі свой першасны сэнс і не варта гэтаму дзівіцца, што можна прусака назваць салаўём, а пятрушку назваць сімфоніяй, тады як жах і ашаламленне выклікае той, хто прусака называе прусаком, а пятрушку пятрушкай. Там уласна саветызацыя і збірае свой ураджай, дзе інтэлектуальным і маральным подзвігам альбо вар’яцкай экстравагантнасцю лічыцца публічны ўжытак слоў у іх звычайным значэнні; дзе само сабою зразумела, што публічная мова навогул не мае нічога супольнага з “сапраўдным” жыццём. А сапраўднае жыццё – гэта: балота на вуліцы, крывяная кілбаса на талерцы, прашэнне аб паляпшэнні жыллёвых умоў, падаражэнне, патаненне, яблыкі падаражалі, што падлажыць свінням, няма дурняў, сарваць, падарваць, урваць, вырваць, залатаць, пахмелле, лекі, склеп.

Польскі арыгінал дадзенага эсэ можна знайсці вось тут:
http://wyborcza.pl/1,97738,6834616,Sprawa_polska.html

І адразу хацеў бы ўзняць некалькі пытанняў, якія, напэўна, трэба вырашаць супольна.
Я таксама сутыкнуўся з тым, што Калакоўскі любіць выкарыстоўваць надзвычай доўгія і складаныя сказы. Спачатку перакладаў як ёсць, але потым перачытаў і зразумеў, што іх часцей за ўсё можна разбіваць на больш кароткія сказы без згубы сэнсу, пры гэтым дадзеная працэдура значна аблягчае разуменне думкі. Таму я паслядоўна па магчымасці скарачаў гэтыя сказы. Але хацелася б даведацца і меркаванні супольнасці, ці сапраўды гэта варта рабіць.
Іншая істотная праблема - гэта каментатарскі апарат. У выданні кнігі "Наш вясёлы апакаліпсіс" навогул як такі ён адсутнічае. Але я прыхільнік прынцыпу, што навуковы каментар толькі ідзе на карысць любой кнізе. Да таго ж, часта Калакоўскі спасылаецца на польскія рэаліі сацыялістычнай эпохі, якія можа і добра вядомыя польскаму чытачу, але наўрад ці шэраговы беларускі чытач будзе ў іх абазнаным.
Але самая істотная праблема - да якіх персаналій трэба ставіць тлумачальны каментар, а да якіх не варта? Я тут не бачу нейкага ўніверсальнага рашэння... Можна, зразумела, пакідаць на сумленне перакладчыка, але ж тое не здымае цалкам гэтай праблемы.
Апроч таго, Калакоўскі часта ўжывае словаспалучэнні з іншых моў (найперш, з лаціны), якія ў польскамоўным тэксце аніяк не перакладаюцца. Для беларускай мовы гэта таксама выглядае не дужа арганічна, і я мяркую, што іх таксама трэба перакладаць праз каментар. Альбо як варыянт - адразу перакладаць у тэксце без захавання іншамоўнага арыгіналу (хоць гэты варыянт мне падабаецца менш)
Напрыклад, з аднаго эсэ: apres coup, ad hoc, pari passu, residuum, tout court,bona fide.
Але тады пажадана гэта нейкім чынам унармаваць, каб былі адзіныя правілы, якімі можна было б карыстацца пры перакладзе.
І адно слова ў Калакоўскага я не знайшоў у сваім слоўніку, больш таго, яго няма і ў інтэрнэце.
Маю на ўвазе: koncyliatorstwo. Па сэнсу яно падобнае на прымірэнне, ўзгадненне. Але можа хто можа знайсці яго дакладны сэнс?
І можа хто дапаможа найлепшым чынам перакласці з лаціны вось гэтае словазлучэнне - quod tamen potest esse aliter?

Паважаныя сябры, наступная сустрэча тэрміналагічнага семінара адбудзецца 27 кастрычніка а 16.00.

Адбудзецца абмеркаванне праекта інструкцыі па транслітарацыі лацінскіх словаў на беларускую мову, падрыхтаваны Зміцерам Саўкам. Спампаваць чарнавы варыянт інструкцыі можна ТУТ. А таксама маецца зацвердзіць спіс імёнаў і геаграфічных назваў з лацінскай мовы з галіны сацыягуманітарнай веды.

Тыя, хто жадае далучыцца і атрымаць матар'ялы да семінару, пішыце сюды Barkouski@prastora.org

Шаноўныя калегі, прапаную вашай увазе фрагмент эсэ Лешака Калакоўскага "Банальнасць Паскаля" (сканаваныя старонкі арыгіналу - пад перакладам). Буду шчыра ўдзячная за вашыя заўвагі і падказкі. З павагай, ТН

( Read more... )